Nvidia’dan Önce Gelen Türkler: GPU’yu Kim İcat Etti?

Türkiye’de GPU üretiliyor mu sorusu veya hiç üretildi mi sorularını bir çok kişinin merak ettiğini tahmin ediyorum. Ekrankartim.com olarak yaptığımız bu araştırmada bir çok sağlam kaynaklardan sizler için bilgileri topladık ve derledik. Bu yazıda Türkiye’nin GPU(Ekran Kartı) çevresinde nasıl gelişebileceğini ve potansiyelini okumuş olacaksınız.

Yıl 1994 ve İki Türk Mühendis.

Yıllar 1994’ü gösteriyor. Milenyuma yaklaşıyoruz ve bir çok teknlojik gelişme adeta uçmuş durumda. Birbirinden farklı tasarımların ortaya çıktığı yeni teknolojilerin gelişmeye başladığı muhteşem yıllar. Her şeyin ilk olduğu ve bu ilkleri yakalayan kişilerin, firmaların günümüzde devasa konuma geldiği dönemlerden bahsediyoruz. İşte bu dönemde iki Türk ortaya çıkıyor. Osman Kent ve Yavuz Ahıska

Ekran kartı ve GPU tarafına geçmeden önce sizlere bu iki hümendisin birazcık geçmişinden bahsetmek istiyorum.

Osman Kent

Osman Kent 1990’lı yıllarda PC’lerde 3D grafik teknolojisinin öncüsü olan ve 3Dlabs şirketinin kurucu ortağı/CEO’su olarak tanınan Türk teknoloji girişimcisidir. İTÜ mezunu olan Kent, 3Dlabs ile NASDAQ’da listelenen 1 milyar dolarlık bir şirket yaratmış, yüksek değerli teknoloji yatırımları ve çıkışları yönetmiş, aynı zamanda müzik prodüktörlüğü yapmıştır.

Yavuz Ahıska

Yavuz Ahıska, özellikle grafik işlemci (GPU)(Ekran Kartı) ve çip tasarımı alanında dünya çapında başarılara imza atmış Türk mühendis ve girişimcidir. 1990’lı yıllarda iş ortağı Osman Kent ile birlikte kurduğu şirketlerle, günümüz görsel teknolojilerinin temelini atan isimlerden biri olarak kabul edilir.

Benchmark Technologies’den  3dlabs’ın Kuruluşuna

Osman ve Yavuz ikilisi Eylül 1983’te londra’da Benchmark Technologies adlı şirketlerini kurarak faaliyetlerine başladılar. Şirket ileri sinyal işleme sistemleri ve yüksek çözünürlüklü grafik donanımı geliştiriyordu. Müşterilerinden biri olan Dupont, Benchmark Technologies’i satınaldı. İnternette yaptığımız araştırmalarda her kaynak farklı bir miktar söylüyor. Bazı kaynaklar 12 milyon dolar yazıyor bazı kaynaklar 18 milyon dolar yazmış. Dupont firmayı satın aldıktan sonra Benchmark Technologies’in adını. Dupont Pixel Systems olarak değiştiriyor.

Osman Kent Dupont Pixel System’de şirket içerisinde ar-ge başkanlığını yürüttü ancak Osman Kentin söylediğine göre ”Dupont büyük firmaydı ama o dönemin hızına, teknolojinin hızına yetişemediler” olduğuydu. İlerleyen dönemlerde yıl 1993’e geldiğinde Osman Kent Dupont Pixel System’ı management buyout ile tekrar geri alıyor.

* İlgini çekebilir: Ekran Kartı Karşılaştırma Aracı

3dlabs Kuruluyor

Nisan 1994’te tüm Dupont Pixel System’ın çalışanlarınıda alarak 3dlabs şirketini kuruyor. Şirketin operasyon merkezi San Jose Californiada, Ar-Ge merkezi ise İngiltere Surreyde konumlanmıştı. 3dlabs kurulduktan sonra bir çok alanda çalışmalara başlıyorlar ve şirketin ilerleyen süreçlerde büyümesine ve dünya çapında isim yapmasını sağlayacak konuma geliyorlar.

Glint: GPU Devrimini Başlatan Çip

Kasım 1994. Piyasaya bir çip çıktı: GLINT 300SX.

Kulağa teknik geliyor, biliyorum ama bu çipin ne anlama geldiğini anlamak için o döneme gitmek lazım. 1994’te profesyonel 3D grafik işleyebilmek için silicon graphics iş istasyonu alman gerekiyordu, fiyatı on binlerce dolardı. Tipik bir bilgisayarın grafik çipi 50.000 transistör içeriyordu. 3Dlabs’ın bu küçük çipi? 1 milyon transistör. Tek başına çalışıyor, OpenGL’i doğrudan silikon üzerinde işliyordu, bu insanlık tarihinde ilk kez yapılıyordu.

Fiyatı 150 dolardı. silicon graphics iş istasyonunun onda birinden bile az.

Grafik endüstrisinin önde gelen analisti Jon Peddie durumu çok net özetledi: “3Dlabs bir öncüydü… Şirketin fikri mülkiyet portföyü hâlâ tüm endüstrinin içinden geçiyor.”ı

Nvidia “GPU” Demeden Önce 3Dlabs “GPU” Dedi

İşte az bilinen bir gerçek: “GPU” kelimesini Nvidia icat etmedi.

1996 yılında 3Dlabs, GLINT Delta adında ayrı bir geometri yardımcı işlemcisi çıkardı. Bu çip için kullandığı terim: GPU yani Geometry Processing Unit. Yani geometri işleme birimi. Nvidia’nın GeForce 256’yı “GPU yani Graphics Processing Unit” olarak pazarlamasından yıllar önce.

Benzer şekilde 1997’deki GLINT Gamma çipi, PC için dünyanın ilk tek çipli geometri işlemcisiydi ve ilk programlanabilir dönüşüm ile aydınlatma motorunu barındırıyordu. Nvidia’nın GeForce 256’da entegre T&L ile bunu “icat ettiğini” duymuşsunuzdur, ama GeForce 256, 3Dlabs’ın bu adımını yaklaşık iki yıl geriden takip etti.

Titanic ve The Matrix’in Arkasındaki Donanım

1997. James Cameron, Titanic’i çekiyor. Kullanılan görsel efekt iş istasyonlarının grafik kartları: 3Dlabs.
1998. Wachowski kardeşler, The Matrix’i hazırlıyor. Efekt ekiplerinin tercih ettiği OpenGL hızlandırıcılar: yine 3Dlabs.

Diamond FireGL, ELSA Gloria, 3Dlabs Oxygen kartları, bunlar 1990’ların sonunda Maya, 3ds Max ve Softimage gibi yazılımları çalıştıran standart donanımlardı. Hollywood’un CGI devriminin görünmeyen kahramanları.

Üç Ürün Ailesi, Üç Farklı Hedef

3Dlabs hiçbir zaman tek bir müşteri kitlesine kilitlenmedi. Şirket farklı ihtiyaçlar için farklı ürünler geliştirdi ve bu çeşitlilik hem gücü hem de ilerleyen dönemdeki kırılganlığıydı.

Permedia serisi ucuzu hedefliyordu. 1995’te çıkan Permedia 1, dünyanın ilk düşük maliyetli OpenGL hızlandırıcısıydı, sadece 50 dolara. 1997’deki Permedia 2 ise id Software’in Quake 2’yi geliştirirken referans aldığı donanım oldu. Microsoft’un OpenGL referans sürücü geliştirme kiti de 3Dlabs sürücülerini baz alıyordu.

Oxygen serisi kendi markasıyla üretilen profesyonel kartlardı. CAD çiziminden dijital içerik üretimine, görsel simülasyona kadar uzanan geniş bir kullanıcı kitlesini hedefledi. 2000 yılında 3Dlabs, dünyada en fazla iş istasyonu sınıfı 3D grafik denetleyicisi sevk eden şirketti. Tüm rakiplerden fazla.

Wildcat serisi ise Temmuz 2000’de Intergraph’ın Intense3D bölümünü 25 milyon dolara satın almasıyla portföye katıldı. Wildcat4 7210 modeli, döneminin benchmark testlerinde en yakın rakibinden %32 daha hızlı çalışıyordu.

Wildcat VP, Tarihin En Az Tanınan Devrimci Çipi

Ama tüm bu ürünler arasında gerçek devrimi yapan Wildcat VP serisiydi.

P10 VPU (Visual Processing Unit) çipine dayanan bu kart, endüstrinin ilk tam programlanabilir grafik işlemcisiydi. Sadece belirli görevler için değil, tüm grafik boru hattı baştan sona programlanabiliyordu. Tek bir VPU’da 200’den fazla 32-bit işlemci bulunuyordu. 170–200 GFLOPS hesaplama gücü sunuyordu.

Ve şu bilgi: İlk GLSL shader (gölgelendirici kodu) Mart 2002’de bu donanım üzerinde çalıştırıldı. Bugün her Nvidia ve AMD kartında kullandığımız shader teknolojisinin ilk nefesini aldığı an bu.

Serinin son ürünü Wildcat Realizm 800 (2005), çift VPU mimarisi, 640 MB GDDR3 bellek, 512-bit bellek arayüzü ve 3840×2400 çözünürlük desteğiyle çıkmıştı. Fiyatı: 2.799 dolar. O gün için mutlak zirve.

Neredeyse Milyar Dolarlık Bir Şirket ve Sonra Ne Oldu?

1996’da Nasdaq’a kote¹ oldular. Dot-com balonunun zirvesinde 1997’de şirketin piyasa değeri yaklaşık 1 milyar dolara ulaştı.

Bu dönemde birden fazla satın alma teklifi reddedildi. Steve Jobs’un Pixar’ından bir teklif geldi, hayır. Nvidia’dan teklif geldi, hayır.

Ama 2000’lerin başında tablo değişti. Nvidia ve ATI, tüketici pazarı için geliştirdikleri çipleri profesyonel alana taşımaya başladı. Çok daha büyük üretim hacimleri sayesinde maliyetleri düşürebiliyorlardı. 3Dlabs’ın fabrikasız iş modeli bu baskıya dayanamadı.

16 Mayıs 2002’de Creative Technology, kalan hisseleri de satın alarak şirketi tamamen bünyesine kattı. Toplam değerleme: yaklaşık 170 milyon dolar. 1997’deki zirveye kıyasla dramatik bir düşüştü bu.

1. bir şirketin hisse senetleri veya diğer menkul kıymetlerinin, belirlenen şartları taşıyarak borsada (örneğin Borsa İstanbul) işlem görmesi için resmi olarak listeye kaydedilmesi ve kabul edilmesi ↩︎

GLSL – Bugün Hala Kullandığımız Miras

3Dlabs kapandı. Ama mirası hâlâ yaşıyor, her gün, her bilgisayarda.

Şirketin mühendisleri John Kessenich, Randi Rost ve Barthold Lichtenbelt, GLSL (OpenGL Shading Language) gölgelendirme dilini tasarladıp geliştirdi. Bugün tüm modern grafik programlamanın temel taşlarından biri olan bu dil, 3Dlabs’ın ürünüydü.

Üstelik 3Dlabs, GLSL derleyici kaynak kodunu açık kaynak olarak yayınladı, rakipleri dahil herkesin kullanımına sundu. Bu karar, grafik endüstrisinin standardizasyonunda dönüm noktası oldu.

Şirketin SVP’si Neil Trevett ise sonradan Khronos Group’un başkanı olarak grafik standartlarına liderlik etmeye devam etti. Kenddisi hala görevde.

Intel’in İçinde Hala 3Dlabs Var

Şubat 2006’da 3Dlabs, profesyonel 3D grafik çipi geliştirmeyi resmen durdurdu.

Kasım 2012’de Creative, kalan teknolojiyi, patentleri ve İngiltere mühendislik varlıklarını Intel’e 50 milyon dolara sattı. 3Dlabs’tan ayrılan mühendislerin büyük çoğunluğu da Intel ve Nvidia’ya geçmişti. Bu mühendisler Intel’de Larrabee GPU projesinin temelini oluşturdu. Tom Forsyth gibi isimler Intel’in GPU mimarisinin baş mimarları arasına girdi.

Bugün Intel’in entegre ve ayrık GPU mimarisinin derinliklerinde 3Dlabs’ın DNA’sı var.

İki Türk Mühendis Sonrasında Ki Durumu

Osman Kent, 3Dlabs’tan ayrıldıktan sonra müziğe döndü ve 2004’te Songphonic Records’u kurdu. Sonra bulut bilişime geçti ve Numecent’i kurarak cloudpaging teknolojisini geliştirdi. 2016’da BT alanındaki hizmetleri nedeniyle Londra’nın özel unvanı olan “Freedom of the City of London” unvanını aldı. 19 patenti bulunan Kent, şu an Atlantic Bridge Capital risk sermayesi firmasında venture partner olarak derin teknoloji yatırımları yapıyor.

Yavuz Ahıska ise kariyeri boyunca 9 startup kurdu. Geniş açılı video kamera teknolojisi üzerine Grandeye’yi, bulut oyun alanında Approxy’i ve akıllı piksel teknolojisi üzerine Intellectual Pixels’i kurdu. 25’in üzerinde patentiyle hala aktif ve şu an Türkiye merkezli teknoloji şirketi Eprom Inc.’te danışmanlık yapıyor.

“Büyük Demir” Çağının Sonu

3Dlabs’ın asıl başarısı bence şuydu on binlerce dolarlık Silicon Graphics ve Evans, Sutherland iş istasyonlarının tekelinde olan profesyonel 3D grafikleri, birkaç yüz dolarlık PC kartlarına taşıdı.

2000’e gelindiğinde SGI, DEC, Evans, Sutherland ve IBM grafik pazarından çekilmeye başlamıştı. “Büyük demir” çağı bitmişti. Bunu yapan, büyük ölçüde Surrey’deki o küçük ofisten çıkan şirketti.

Bugün ekran kartınıza her baktığınızda, ister Nvidia, ister AMD, ister Intel olsun farkında olmadan iki Türk mühendise borçlusunuz. Hiç bilmesek de.

Ekrankartim.com Kararı:

3Dlabs, GPU tarihinin en az tanınan ama en etkili şirketlerinden biri. Nvidia’nın bugünkü gücü, AMD’nin programlanabilir shader mimarisi, Intel’in GPU deneyimi ve hepsinin kökünde bu şirketin bıraktığı izler var. İki Türk mühendis tarafından kurulan ve Surrey’de başlayan bu yolculuk, grafik endüstrisinin bugünkü şekline kavuşmasında belirleyici rol oynadı. Ve ne yazık ki bunu neredeyse kimse bilmiyor.